Η πρόεδρος και ο αντιπρόεδρος της νεοσύστατης Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής & Τεχνοηθικής μιλούν στο netweek για τους στόχους της, την απόκλιση ανάμεσα στην τεχνολογική και την ηθική πρόοδο που καλείται να γεφυρώσει, αλλά και τις αναγκαίες δράσεις, ώστε η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας να συνδυαστεί με τη διαμόρφωση κατάλληλης και υπεύθυνης στρατηγικής σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η πρόεδρος και ο αντιπρόεδρος της νεοσύστατης Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής & Τεχνοηθικής μιλούν στο netweek για τους στόχους της, την απόκλιση ανάμεσα στην τεχνολογική και την ηθική πρόοδο που καλείται να γεφυρώσει, αλλά και τις αναγκαίες δράσεις, ώστε η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας να συνδυαστεί με τη διαμόρφωση κατάλληλης και υπεύθυνης στρατηγικής σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η συγκρότηση, τον περασμένο Απρίλιο, της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής & Τεχνοηθικής ήρθε να καλύψει ένα σημαντικό κενό στο γνωστικό αλλά και πρακτικό «οπλοστάσιο» της χώρας, τόσο σε εθνικό, όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο σ’ ό,τι αφορά στην αντιμετώπιση των ραγδαίων εξελίξεων της τεχνολογίας και της επιστήμης, σε σχέση με τις προκλήσεις που θέτει η ολοένα μεγαλύτερη εμπλοκή τους στην καθημερινότητά μας. Η πανδημία και τα πολύπλοκα θέματα που προέκυψαν λόγω αυτής, είναι ίσως η καλύτερη απόδειξη για τη χρησιμότητά της. Κι όπως όλα δείχνουν, είμαστε μόλις στην αρχή.

Για τους στόχους και τις προοπτικές της Επιτροπής μιλούν στο netweek η πρόεδρός της, καθηγήτρια στο Ελβετικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Ζυρίχης, Έφη Βαγενά, και ο αντιπρόεδρος, κοινωνιολόγος και ερευνητής του ΕΚΚΕ, Χαράλαμπος Τσέκερης.

Ο στόχος της Επιτροπής
Έφη Βαγενά: Στόχος της επιτροπής είναι να συμβάλει στην προώθηση της βιοηθικής και τεχνοηθικής σκέψης στην κοινωνία μας. Συγκεκριμένα, ο ρόλος της επιτροπής είναι να συμβουλεύει την Πολιτεία, όπως προβλέπεται από το νόμο, να προωθεί τον δημόσιο διάλογο για θέματα που σχετίζονται με την ηθική της επιστήμης και της τεχνολογίας, καθώς και να συμμετέχει σε παγκόσμιες συζητήσεις και πρωτοβουλίες για σχετικά θέματα. Έχει σημασία όχι μόνο η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας για τις ηθικές προκλήσεις που απορρέουν από την επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη, αλλά και η διάδοση του τρόπου με τον οποίo μπορούμε να αναλύσουμε και να απαντήσουμε σ’ αυτές. Τα θέματα είναι πολύπλοκα και ποικίλα, και μας αφορούν όλους. Η επιστήμη, η τεχνολογία και η κοινωνία εξελίσσονται από κοινού και η κατεύθυνση αυτής της εξέλιξης αποτελεί κοινό μας μέλημα και ευθύνη.

Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει
Χαράλαμπος Τσέκερης: Η Εθνική Επιτροπή συστάθηκε τον Απρίλιο του 2021, εν μέσω πανδημίας, μέσα σε μια παγκόσμια συνθήκη που αφαιρεί από την ανθρώπινη επαφή τη φυσική αλληλεπίδραση, αλλά ταυτόχρονα ενισχύει την 4η φάση της παγκοσμιοποίησης, δηλ. τη νέα φάση που αφορά στη διασύνδεση ψηφιακών και δικτυακών συστημάτων μεταξύ των κρατών, την παγκόσμια διάχυση και ροή ψηφιακών υπηρεσιών / προϊόντων, αλλά και εκείνη της ψηφιακής καινοτομίας.
Ωστόσο, η ροή της ψηφιακής καινοτομίας δεν είναι ούτε αθώα, ούτε ουδέτερη – συνδέεται με πολλές προκλήσεις που αφορούν σε διλήμματα και επιπτώσεις σχετικά με θέματα ηθικής, δεοντολογίας και ασφάλειας για το κοινό καλό κι αυτό απαιτεί αυξημένη συλλογική ψηφιακή ευφυΐα και νέο πλαίσιο ηθικής και δεοντολογίας στην ψηφιακή εποχή, δηλ. ένα πλαίσιο τεχνοηθικής και ψηφιακής δεοντολογίας.

Αυτή η έννοια εισήχθη με τη γνωμοδότηση 4 του 2015 από τον Ευρωπαίο επόπτη για την προστασία των δεδομένων, αλλά η πανδημία κατέστησε την έννοια της ψηφιακής δεοντολογίας πάρα πολύ επίκαιρη και επείγουσα. Η ηθική δεν είναι πλέον αυτή που ήταν, για να παραφράσω τον Πολ Βαλερί, χρειάζεται να αναπτυχθεί ως το «μαλακό υπογάστριο» των ψηφιακών μέσων και της ψηφιακής τεχνολογίας, προκειμένου να ενισχυθεί η ρύθμιση, η εποπτεία και ο έλεγχος των προηγμένων αλγορίθμων και των συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης υψηλού ρίσκου – αυτό, άλλωστε, είναι και το πνεύμα της υπό διαμόρφωση κανονιστικής πράξης για την ΤΝ της ΕΕ.

Ο ρόλος της Ελλάδας
Ε. Β.: Η Ελλάδα παράγει επιστήμη και τεχνολογία, αλλά δεν ηγείται σε αυτούς τους τομείς με τον ίδιο τρόπο που το κάνουν άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν έχει το δυναμικό ή το ανθρώπινο κεφάλαιο για να το κάνει και σίγουρα πρέπει να επικεντρωθεί στο πώς να αξιοποιήσει αυτό το δυναμικό, πώς να βελτιώσει την έρευνα και την ανάπτυξή της. Από αυτή την άποψη, οι προκλήσεις της Ελλάδας μπορεί να διαφέρουν από εκείνες που αντιμετωπίζουν οι ερευνητές άλλων χωρών. Επιπλέον, δεδομένου ότι προς το παρόν η Ελλάδα είναι περισσότερο καταναλωτής τεχνολογικών και επιστημονικών αγαθών παρά παραγωγός, ίσως πρέπει να αντιμετωπίσει τις ηθικές προκλήσεις που θέτουν, με διαφορετικό τρόπο. Αυτό που είναι πραγματικά σημαντικό, είναι να εξετάσουμε τις ηθικές προκλήσεις στο πλαίσιο της ελληνικής κοινωνίας, που δεν είναι πλαίσιο απομόνωσης.

Το όραμα για το μέλλον
Ε. Β.: Η Ελλάδα είναι ένας παγκόσμιος εταίρος για πολλούς και, ως εκ τούτου, μπορεί να προσφέρει πολλά στην παγκόσμια συζήτηση για την ηθική της επιστήμης και της τεχνολογίας και τις παγκόσμιες προκλήσεις που προκαλούν. Επομένως, πρέπει επειγόντως να αναπτύξουμε τα εργαλεία και το ύφος γι’ αυτή τη συμβολή, ώστε να μπορούμε να εκφράσουμε τις αξίες που έχουν σημασία για την κοινωνία μας και τις ηθικές προκλήσεις από την πολιτιστική οπτική μας γωνία και κληρονομιά, αλλά κυρίως από το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε τώρα στην ιστορία μας, με το όραμα προς το οποίο θέλουμε να κατευθυνθούμε. Το όραμά μας για το μέλλον πρέπει να περιλαμβάνει μια ειλικρινή και ώριμη εξέταση των ηθικών μας αξιών.

Η ψηφιακή κυριαρχία
Χ. Τ.: Ζούμε πλέον σε μια μετα-Βεστφαλιανή συνθήκη – δεν ισχύει το ότι έχω τον φυσικό μου χώρο, τη φυσική μου γεωγραφία και ασκώ την εξουσία και την κυριαρχία μου μέσα σ’ αυτήν. Περνάμε σε μια δικτυωτή γεωγραφία, η οποία ενεργοποιείται από τις νέες ψηφιακές καινοτομίες και τα δεδομένα παίζουν πολύ μεγάλο ρόλο στην άσκηση και διατήρηση αυτής της κυριαρχίας. Είναι σημαντικό το ότι η ελληνική κυβέρνηση επενδύει σε κέντρα δεδομένων, καθώς αυτό μπορεί να οδηγήσει σε «επαναπατρισμό» των δεδομένων των εταιρειών μας, που σήμερα φιλοξενούνται στο εξωτερικό, αλλά και στην αποθήκευση ψηφιακών δεδομένων από επιχειρήσεις της περιφέρειας. Σήμερα, η μεγάλη πλειοψηφία (πάνω από το 70%), των δεδομένων που εν γένει παράγονται στην Ευρώπη, φιλοξενούνται στις ΗΠΑ κι αυτό είναι ένα θέμα ψηφιακής κυριαρχίας (sovereignty) για την Ευρώπη… Είναι, όμως, κι ένα ηθικοπρακτικό θέμα, διότι η κυριαρχία αφορά την ηθική.

Οπότε, οι προκλήσεις σ’ αυτό το πλαίσιο αφορούν στην έλευση της Κοινωνίας της ΤΝ, η οποία φέρνει άνευ προηγουμένου ρίσκα. Στο φετινό World Risk Report του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ καταγράφονται τα ρίσκα της κυβερνοασφάλειας και κυρίως της υπερσυγκέντρωσης ψηφιακών δεδομένων και πλούτου, που είναι χαρακτηριστικό της παγκόσμιας κοινωνίας της ΤΝ, όπως και εκείνο των ψηφιακών ανισοτήτων. Όμως, όταν αυξάνουν τόσο πολύ οι ψηφιακές ανισότητες (μιλάμε για μη-βιώσιμες) σε συνδυασμό με μη-βιώσιμες περιβαλλοντικές προεκτάσεις, η κοινωνία δεν μπορεί να είναι βιώσιμη σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο.

Καινοτομία και ηθική
Ε. Β.: Κατά την άποψή μου, για να έχει η καινοτομία τη θετική χροιά που της αξίζει, πρέπει να διαπνέεται από αξίες που προάγουν το κοινωνικό καλό. Υπό αυτή την έννοια, δεν βλέπω την καινοτομία σε ανταγωνισμό με την ηθική, αντίθετα τις βλέπω ως συμβατές και αλληλεξαρτώμενες.

Η νέα κανονικότητα
Χ. Τ.: Ζούμε σε παγκόσμιες πλατφόρμες, που οργανώνουν την οικονομία, την κοινωνία, την ενημέρωση, την εργασία – δεν αρκεί μόνο η εθνική κυριαρχία, αν και τα κράτη πρέπει να αναπτύξουν εθνικές στρατηγικές για την ΤΝ, κάτι που βρίσκεται υπό διαμόρφωση στην Ελλάδα, παράλληλα με εθνικό πλαίσιο ψηφιακής δεοντολογίας και τεχνοηθικής. Πιστεύω ότι η ρύθμιση και η τεχνοηθική είναι κάτι εφικτό.

Η ταχύτητα της τεχνολογίας δεν πρέπει να μας αποθαρρύνει από το να διαμορφώνουμε το ανάλογο πλαίσιο. Εφικτή είναι, επίσης, η μάχη για την ιδιωτικότητα, σε μια εποχή μετα-ιδιωτικότητας. Δηλαδή, σε μια εποχή που συμφύονται έντονα το ιδιωτικό με το δημόσιο, θα πρέπει να επιμείνουμε στη ρητορική αξία της διάκρισης ανάμεσά τους και τούτο είναι βασικό πρόταγμα της τεχνοηθικής, σε παγκόσμιο επίπεδο.

Τέλος, πρέπει να επιμείνουμε στην αλγοριθμική διαφάνεια, στη μείωση, την ελαχιστοποίηση και τον έλεγχο των αλγοριθμικών μεροληψιών που αναπαράγουν κάθε είδους ανισότητες (έμφυλες, φυλετικές, ανισότητες και πόλωση στο πεδίο της εργασίας κλπ.), ειδικά σε μια κοινωνία όπως η ελληνική, όπου η πλειοψηφία των ψηφιακών χρηστών ενημερώνεται μέσω διαδικτύου, κυρίως από τα κοινωνικά μέσα.

Ο χώρος της εργασίας
Χ. Τ.: Το πεδίο της εργασίας, παγκοσμιοποιείται μέσα από τις πλατφόρμες εργασίας – τα επόμενα χρόνια, οι περισσότεροι εργαζόμενοι θα είναι freelancers, ελεύθεροι επαγγελματίες που θα εμπλέκονται στην οικονομία της πλατφόρμας, η οποία είναι η κυρίαρχη μορφή οικονομίας. Το νέο εργασιακό τοπίο, που θα χαρακτηρίζεται από προηγμένους αλγόριθμους και ΤΝ , πρέπει να είναι δίκαιο και βιώσιμο κι αυτό απαιτεί κινήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο, προκειμένου να αποφευχθεί η εργασιακή, η οικονομική, αλλά και η πολιτική πόλωση η οποία τροφοδοτείται από τις πλατφόρμες ενημέρωσης.

Το μεγάλο στοίχημα είναι ο ενάρετος κύκλος ανάμεσα στην ελευθερία, τον πλουραλισμό, την καινοτομία, την ανάπτυξη και τη δημοκρατία να κατισχύσει του φαύλου κύκλου της πόλωσης, του λαϊκισμού και της παραπληροφόρησης. Ως το 2022, εκτιμάται ότι τα fake news θα είναι περισσότερα από τις αληθινές και έγκυρες πληροφορίες στην παγκόσμια πληροφοριακή σφαίρα! Άρα, η παραπληροφόρηση μας απασχολεί ιδιαίτερα, είναι ένα κατ’ εξοχήν θέμα τεχνοηθικής, όπως και οι ψηφιακές ανισότητες στις οποίες ήδη αναφερθήκαμε.
Η Επιτροπή μπορεί να προκαλέσει, όπως περιγράφεται και στον ιδρυτικό της νόμο, ενέργειες πολιτικής και πλαίσια συγκεκριμένων ενεργειών, για μια περισσότερη βιώσιμη, πολυδεκτική και δημοκρατική ψηφιακή κοινωνία.

Αντί επιλόγου
Χ. Τ.: Αυτές είναι οι μελλοντοστραφείς σκέψεις μας – επιθυμούμε να διευκολύνουμε τον δημόσιο διάλογο για τις κοινωνικές τάσεις και αξίες που καλλιεργούνται για την τεχνολογία και να τον αξιοποιήσουμε προκειμένου να διαμορφώσουμε μια εθνική ατζέντα τεχνοηθικής. Μια τέτοια ατζέντα μπορεί να προέλθει μόνο από τα κάτω και μόνο μέσα από έναν ευρύ κοινωνικό και διαμεσολαβητικό ρόλο της Εθνικής Επιτροπής. Θα εμπλέξουμε όλα τα ενδιαφερόμενα κοινά, θα αφουγκραστούμε τις βιοηθικές και τεχνοηθικές ανησυχίες, τους προβληματισμούς και τα διλήμματα της κοινωνίας και θα ανταποκριθούμε σ’ αυτές και στις ανάγκες της Πολιτείας.